Daha önceki bölümümüzde Dramalı Rıza Bey’in Mondros Mütarekesi’ne kadar yapmış olduğu faaliyetleri incelemiştik. Bu bölümde ise Rıza Beyi’in Mondros sonrasında ve Kurtuluş Savaşı sürecinde verdiği mücadeleyi ve kendisini idama götüren faaliyetlerini inceleyeceğiz.
Dramalı Rıza Bey, Mondros Ateşkesi sonrasında İttihatçıların Osmanlı Hükümeti’nce tutuklanmaya başlaması nedeniyle İstanbul’a dönmedi ve Manisa-Akhisar tarafına geçerek, İzmir’in işgaline kadar tütün ticareti ile ilgilendi. Daha sonra İzmir’in Yunan işgaliyle birlikte, Yunanlarla mücadele etmek için Batı Anadolu’da başlayan Milli Mücadele hareketinin öncülerinden oldu ve Kuvayı Milliyenin kurucuları arasında yer aldı.
Mücadelenin kurucuları şu isimlerdi:
_ Ayvalık-Edremit Bölgesi; 172. Alay komutanı Ali Çetinkaya
Ayvalık kaymakamı Osman Nuri Bey _Ayvalık Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti Başkanı Dramalı Cemal Bey Edremit Kaymakamı Köprülü Hamdi Bey
_ Pelit Köyü; Nazmi
_ Kırkağaçlı Mehmet Emin Bey
_ Dramalı Rıza Bey
(Ali Çetinkaya’nın Milli Mücadele Dönemi Hatıraları, Atatürk Araştırma Merkezi Yayınları, Ankara, 1993, sf:69-70
Akhisar’da 61. Fırka Kumandanı Kazım Bey’in girişimi ile bir cephe açıldı ve Dramalı Rıza burada miil kuvvetlerin müfreze kumandanı oldu. Daha sonra toplanan 2. Balıkesir Kongresi neticesinde Akhisar Cephesi kumandanlığına İttihat ve Terakki Fırkası’nın İzmir Katibi Mesulu olan “Galip Hoca” lakaplı Celal (Bayar) bey atandı.
Bir süre sonra Akhisar bölgesine Kazım Bey’in verdiği yetkiye dayanarak Çerkez Ethem geldi ve burada yörenin ileri gelenleri ve eşrafı ile toplanıp direniş için Kuvayı Milliye birlikleri oluşturmasını istedi. Çerkes’in bu isteği sonrasında Dramalı Rıza Bey, Çerkes’in kuvvetlerine katıldı ve Bozdağ cephesinde Yunanlarla karşı mücadeleye başladı.
Ekim 1919’da İngilizler ve Damat Ferit’in desteğiyle Anzavur ayaklanması başladı. Bu ayaklanmanın bastırılmasında 174. Alay kumandanı Rahmi Bey görevlendirilip yardımcılığına da Çerkez Ethem getirildi. Bunun üzerine Dramalı Rıza Bey 150 kişilik bir süvari müfrezesi ile birlikte Balıkesir’den Susurluk’a geçerek Rahmi Bey’in emrinde Anzavur isyanını takip hareketine katıldı.
Çerkez Ethem Anzavur ayaklanması nedeniyle Kuvayı Seyyare kuvvetleri ile birlikte Gönen’e doğru yürüdü. Bu durumu haber alan Anzavur Bayramiç’e kadar çekildi fakat Çerkes’in ısrarlı takibi sonucu iki kuvvet Saraçlar bölgesinde çatışmaya girdi. Anzavur bu çatışmayı kaybetti fakat kaçmayı başardı.
Bir diğer çarpışma ise 29-30 Kasım gecesi oldu. Bu çarpışmada ise Dramalı Rıza Bey Anzavur’u sıkıştırmayı başardı fakat Anzavur yine kaçmayı başardı.
Bu olay ile ilgili olarak İzmir’e Doğru gazetesi şu bilgiyi vermektedir:
“Edhem Bey’in kıymetli arkadaşlarından Dramalı Rıza Bey dahi Kirmasti’den alıp getirdiği müfrezei askeri ile birlikte yetişmiş ve şedid bir müsademeye başlamıştır. Müsademe neticesinde ıssat tamamıyle münhezim olmuş ve Anzavur perişan bir suredde kaçmıştır.” (İzmir’e Doğru, 3 Kanunuevvel 1335(1919), Nr:6)
Gönen ve civarının Anzavur işgalinden kurtarılmasından sonra takip kumandanı Dramalı Rıza Bey, müfrezesi ile birlikte Manyas taraflarında Anzavur kuvvetlerini takip etti ve bir çoğunu etkisiz hale getirdi.
İlerleyen zamanlarda Dramalı Rıza Bey’in boyunduruk altına girmeme huyu Çerkez Ethem ile arasının açılmasına yol açtı. Bunun üzerine 61. Fırka Kumandanı Miralay Kazım Bey, Dramalı Rıza ve emrindeki müfrezesini Biga’da görevli olan Köprülü Hamdi Bey’in emrine gönderdi. O dönemde Biga’da bulunan ve asayişsizliğin en önemli sebebi olan Kara Hasan ve çetesi Dramalı Rıza Bey tarafından etkisiz hale getirildi ve Biga halkının huzur bulması sağlandı.
Akbaş Cephanesi Baskını
Yunanlara karşı verilen mücadelede en büyük sıkıntı silah ve cephane tedariki idi. Bu sıkıntıyı giderebilmek amacıyla yeni bir plan yapıldı ve Akbaş deposunun basılarak burada bulunan silahların kaçırılması kararı alındı.
Akbaş deposu Gelibolu Yarımadası’nda bulunan en büyük silah depolarından biriydi ve burada Kafkas Cephesinde Ruslardan ele geçirilmiş olan silah ve teçhizat bulunuyordu. Depoda 8 bin Rus tüfeği, 40 adet Rus ağır makinalı tüfek, 5-20 bin Cephane ile muharebe ve istihkam malzemesi bulunuyordu. Cephane deposu o sıralarda Fransızların elindeydi.
Miralay Kazım Bey, Akbaş Cephanesi baskını konusunda Köprülü Hamdi Bey’i görevlendirdi. Hamdi Bey de Dramalı Rıza Bey’i keşif yapmasi amacıyla bölgeye gönderecekti. Rıza Bey 2 arkadaşı ile birlikte Biga’dan Lapseki’ye hareket etti. Bölgede bir hafta kadar kalan Rıza Bey bu süre içinde köylü kıyafeti giyerek cephane depolarının yakınlarında incelemelerde bulundu. Hatta Rıza Bey bir keresinde satıcı kılığında cephaneliğin içerisine bile girmeyi başardı.
Rıza Bey, Biga’ya geri dönüp Hamdi Bey’e gerekli raporu verdikten sonra 30 civarındaki müfreze elemanı ile birlikte tekrar Lapseki’ye geldi ve baskına hazırlandı. 26/27 Ocak gecesi cephanelik basıldı ve tüm Fransız subay ve askerler etkisiz hale getirildi. Daha sonra cephane boşaltılıp malzemeler Bergos İskelesi’ne alındı ve iç kısımlara nakledilmeye başlandı. Son olarak Yörükler malzemeleri Yenice Köyüne taşımayı başardı ve cephanenin büyük kısmı köyde bulunan caminin içine boşaltıldı.
Köprülü Hamdi Bey de Biga’dan ayrılarak Dramalı Rıza Bey ile buluşmak için yola çıkmıştı ki bu sırada 2. Anzavur ayaklanması baş gösterdi ve Yenice’ye doğru hareket eden Hamdi Bey İnova köyünde Gavur İmam’ın adamları tarafından yakalanarak şehit edildi. İsyancıların artık yeni hedefi Yenice’de bulunan silahlar ve Dramalı Rıza Bey idi.
Ahmet Anzavur ve Gavur İmam’a bağlı yaklaşık 800 kişi Yenice önlerine gelerek Dramalı Rıza Bey ile şiddetli bir çatışmaya girdi. Bu çatışmada ağır zaiyat alan Dramalı Rıza Bey zor bir karar vererek, ele geçirmiş olduğu cephanenin düşman eline geçmemesi için Cephaneyi patlatmak zorunda kaldı ve olay yerinden ayrıldı.
Dramalı Rıza Bey Cephaneyi patlatırken yanında bulunan İngiliz Kemal, onun şu sözlerine dikkat çekiyor:
“Bu kadar can verdik, kan döktük, neticesi bu mu olacaktı? Ey Damat Ferit Paşa! Allah’tan dilerim; seni gebertmek bana nasip olsun!”
Damat Ferit Paşa’ya Suikast Girişimi ve Dramalı Rıza Bey’in İdamı
Dramalı Rıza Bey Ferit Paşa’dan intikam almaya yemin etmişti ve İstanbul’a giderek Ferit Paşa’ya suikast hazırlığına girişti. Bu hazırlığı kendisine tertip eden ve emri veren kişi Milli Mücadelenin sembol isimlerinden Hacim Muhittin (Çarıklı) Bey’di. Muhittin Bey’in de desteği ile Dramalı Rıza Bey İstanbul’daki gizli Karakol Teşkilatı ile işbirliği yaparak suikastin planını yaptı. Daha sonra İttihat ve Terakki Cemiyeti’nin Üsküdar Kulübü başkanlığını yapmış Tevfik (Sukuti) Bey de bu planlamaya dahil oldu.
Fakat Damat Ferit Paşa’ya düzenlenecek suikast ile ilgili suikastin yapılacağı gün ve yer de dahil olmak üzere tüm hazırlıkların yapıldığı sırada, bir ihbar üzerine İstanbul polisi Dramalı Rıza Bey de dahil olmak üzere birçok şahsi yakalayıp tutukladı.
Suikast davasında yargılanan Dramalı Rıza Bey’in de aralarında bulunduğu 14 kişi hakkında idam kararı verildi. Bu 14 kişi içinden 4 kişi yakalandı. Bu kişiler; Dramalı Rıza Bey, Halil İbrahim Bey, Tevfik (Sukuti) Bey ve Mehmet Ali Bey’di.
Dramalı Rıza Bey’in vasiyeti şöyleydi: “Üzerinden çıkan 7 lira ve 3 çeyrekle, bileğindeki kol saati ve Polis Müdürlüğünde bulunan emanet 270 küsür lirası, felaket ve ölüm yoldaşı Bahriye Yüzbaşısı Halil İbrahim Bey’in dul kalan ailesine verilecektir.”
Dramalı Rıza Bey’in idam sehpasındaki son sözleri ise şu oldu: ” Askerler, vatanı düşmana satan hainler, bizi düşman parası ile öldürüyorlar!”
Ana kaynakça: ” Osman Akandere-Feridun Ata, Dramalı Rıza Bey ve Milli Mücadeledeki Hizmetleri, Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi”
Volkan Varol